Toplumsal bir hareket üzerine bir şeyler söylemek isteyen herkesin ekonomik verilerin, tarihsel olguların yanı sıra; şu ya da bu biçimde dinsel inançların, xabzenin, hakim ideolojilerin toplumsal davranış biçimlerine etkisini de göz ardı etmemesi gerek.
Günümüzün bütün toplumbilim okulları tarafından “manevi alan”, “ihmal edilmemesi gereken bir öğe” olarak kabul edilir. En mekanist-ekonomist hatta Marxist toplumbilim profesörleri dahi, toplumsal bilinç biçimlerinin, gündelik hayatla ilgisini kurmadan ve toplumun “MANEVİ ALAN”ına dair değerlendirmeler yapmadan topluma ve topluma yön veren politikalar üzerine herhangi bir analiz yapma olanağı bulamıyor.
Toplumu anlamak isteyenler yanında, yönlendirmek ve etkilemek isteyenler de, “ideoloji” genel başlığı altında toplayabileceğimiz bu etkenleri göz önünde bulundurmak mecburiyetindedir.
Tarihin herhangi bir döneminde, herhangi bir topluma egemen olan düşüncelerin, egemen sınıfın düşünceleri olduğunu söylemişti Marx ve eklemişti: “Toplumun egemen gücü olan sınıf, egemen manevi güçtür de…” Aslında siyasi kavramlarla çok da derinleştirmek mümkün bu tanımı ama kısaca şöyle diyebiliriz Çerkes toplumu üzerinden gidersek:
Feodal yapı, Çerkes toplumunda ve hatta Çerkes kültürel yaşamında olmazsa olmazların belki de en önemlilerinden biriydi, zamanla ortadan kalkması Çerkes kültürünü veya toplumsal yaşamını sekteye uğratmadı ama bugün “Xabze” diye adlandırdığımız ve toplumsal yaşamın kurallarını içerisinde barındıran “manevi alan”, feodal yapının da etkisiyle şekillenmiş olsa da; yine dünyaca ünlü bir toplumbilimci olan Feuerbach’ın deyimiyle “Sarayda yaşayanların saraylı gibi, kulübede yaşayanların ayaktakımı gibi düşünmek zorunda olmayışı”ndan hareketle, feodalizmin her katmanı tarafından günümüzdeki haline evrilmesine sebebiyet verdi. Xabze pşıjj-werkıjjlara ait olmadığı gibi, “karahalk”a da ait değildi. Feodal yapının bizzat kendisi, xabzenin oluşumunda tüm katmanları ile etkili oldu. Yani Marx’ın söylemindeki “toplumun egemen gücünü” Pşı-Werk yönetici sınıfı değil; feodal yapının bizzat kendisi idi.
Peki ya günümüz Çerkes toplumu? Özellikle de diaspora?
Aslında günümüz Çerkes diasporasını, yüz elli küsür yılın karmaşık etkileri altında zigzaklarla ilerlemiş bir çatışma ve arınma sürecinin tuhaf yansıması olarak değerlendirebiliriz. Asimilasyon artık diaspora Çerkes yaşamının yadsınamaz bir parçası haline geldi. Sadece dil değil, Çerkes bilinci de çok ciddi bir hasara uğramış halde. Ama yine de bu tuhaf yansımanın altında kendine özgü ve görece sağlam kalan bir eksen bulunmakta. Ne kadar hasara uğramış olursa olsun bu ekseni mihenk taşı yapmak zorunda Çerkes toplumsal hareketi. Bu eksenin adı yine ve yeniden “xabze”. Yani, Türkiye veya dünyadaki herhangi bir siyasi ideolojiyi kendine dayanak olarak alan, araç olarak kullanan bir yapılanmanın (dernek – vakıf – forum – hareket vs. adı her ne olursa olsun) başarılı olması mümkün değil. Temel referans, tek ortak kucaklayıcı olan “xabze” olmak durumunda. Zira xabze, Çerkes toplumunun manevi egemenlik alanının ta kendisi ve 150 değil 300 yıl geçse de diaspora yaşamımızda, dokunulmazlığını koruyacak.
Buradaki “Manevi egemenlik alanı” tanımı önemli, çünkü ekonomik ve siyasi egemenliğe göre daha soyut ve zaptedilmesi daha güç bir anlam taşımakta. Çerkes toplumunun her kesimini kucaklayan ortak değerler sistemi gibi algılanmaya elverişli bütün unsurların toplamı aslında Manevi egemenlik alanı. Çerkes toplumu veya toplumu oluşturan spesifik bir kesimin hakları adına hareket ettiğini öne süren kurum-kuruluşlar veya kişiler; xabzeyi baz almayıp (hatta son örnekte görüldüğü gibi hedef tahtasına yerleştirip); kendi ideolojik formasyonlarına uygun bir bakış açısı ile hareket ederlerse “xabzenşağa” ile meşgul olmuş olurlar.
“…Başkasının silahları sana uymaz,ya sana ağır gelir ya da vücudunu sıkar…” der Machiavelli Hükümdar’da. Çerkes toplumsal hareketinin veya toplum içinde spesifik bir hedefe yönelmiş bir hareketin başarıya ulaşmasının yegane yolu, xabzenşağadan uzak durmak, yaşadığımız ülkenin sığ ve çatışmacı politik ikliminden ve bu iklimin doğal sonucu beylik sloganlardan süratle uzaklaşmak, her şeyden önemlisi hareketin temelleri ve kurumsal yapısını oluştururken Xabzeyi referans alan kurumsallaşmaktan ve yazımda da bahsettiğim kendi egemenlik alanını oluşturabilmekten geçmektedir.
Ama tam aksine davranmak, xabzeyi bir hesaplaşma alanı olarak görmek, hatta tabiri caizse “gömmeye çalışmak” bunu yapana bir şey kazandırmayacağı gibi zaten zayıf olan toplumsal sinerjimizi de gereksiz yere sömürmüş olur. Günümüz Çerkes toplumunun problemlerinin kaynağı xabze değildir böyle işkembe-i kübradan sallama bir problemin toplum nezdinde herhangi bir karşılığı da yoktur.
Buraya kadar herşey tamam… Xabze düşmanımız değil müttefikimiz olmalı bunda hemfikiriz. Peki xabze sömürüye açık mı? Veya xabzeyi önemsiyor olmak yeterli mi? Ne kadar sahip çıkıyoruz Adıge Xabze? Ne kadar sahibiz?
Xabze toplumsal yaşamın estetizasyonudur.
Bunda bir problem yok. Problem asimilasyon / entegrasyon süreciyle birlikte toplumu ilgilendiren her konuda her kafadan farklı bir ses çıkması ve toplumsal zeminde müthiş bir kaymanın yaşanmasıdır
Bu kaygan zeminin oluşumunda çok önemli bir neden var bence : Diaspora Çerkes toplumu teori ve pratik arasındaki bağı kaybetti. Teoride “doğru” olduğu tartışmasız kabul edilen bir çok mefhum pratikte kendine alan açamıyor.
Rahmetli Utıjj Baris geliyor burada aklıma hemen…
“Адыгэ хабзэм тетым нэхърэ, тепсэлъыхьыр куэдк1э нэхъыбэщ” demişti kendisi…
“Adıge Xabze hakkında konuşanlar, ona uygun davrananlardan daha çok daha fazla…”
Tam da kabiletül şerakise’nin hali pür melalini anlatan durum değil mi?
Peki ne yapmalı?
M. Oakeshott’un Akılcılık ve Politika isimli çalışmasında güzel bir tanım okumuştum: İnsanoğlu der; sınırsız ve dipsiz bir denizde yol alır. O denizde yolunu bulması için de kendisine en güvenilir rehber olarak tecrübelere ve tarihe bakmalıdır... Xabze bu tecrübeler bütünü olarak bir Çerkes için o aranılan rehberin ta kendisi. Ama bunu yaparken de konvansiyonellikten uzak davranmakta, zamanın değişen şartlarına toplumsal zaruriyetlere uygun bir yorumlama yapmak şart.
Bu noktada aslında sıkça referans olarak gösterilen Kazanokue Jabağı’ya ayrı bir parantez açmak istiyorum:
Jabağı’nın;
“Зэманым дек1ур л1ыф1с”
“Zamana ayak uyduran evla olandır.”
veya
“Къэбублэ хабзэс”
“Xabze uygun olandır”
gibi söylemleri; Adıge kültürünün, Adıge yaşam tarzının bir başka pozitif yönüne işaret ediyor aslında.
O da şu : “Adıyağa” “Adıgelik” / “Çerkeslik” hiçbir zaman “mükemmelliği” ifade etmez. Mükemmel olan ömrünü tamamlamış demektir zira. Gelişemez, yerinde sayar. Oysa “mükemmellik arayışı”nın tekamül edici devamlılık gösteren bir yapısı vardır. Jabağı tam olarak bunu belirtiyor bizlere. Mükemmeli arayın diyor… Hadsizlik edin kafanıza göre xabze revizyonisti kesilin değil. Adıge yaşam tarzını, Adıyağayı mükemmelliğe yakınsayın çağrısı onun söylemi. Erdem arayışı bir nevi.
Çünkü; Adıge xabze, ve onun ruhu “Adıyağa” “erdem”ler ittifakıdır. Varoluş sebebi de “Erdemsizliğe” karşı mücadeledir. En büyük yaptırım müessesleri olarak sayabileceğimiz ve tabiri caizse “adamın aklını alan!” “Yemıuq” “Haynape” kavramları suçu/ayıbı değil daha da fecaat bir durumu: erdemsizliğe işaret eder. İşte tam da bu yüzden bir insanın kabahatleri salt suç olduğu için değil, Adıge yaşam tarzına uymayan bir erdemsizlik içerdiği için kınanır. Mükemmele yaklaşma amacında oluş tam da budur.
Son söz yerine :
Adıge Xabze, aslında bir nevi kurallar manzumesi değil bir “dünya görüşü”dür ve bu bağlamda da oldukça ciddi iddialı bir felsefi derinliği vardır hatta daha da ötesi doktrineldir. Çerkes toplumu açısından bir gelecek tasarımı “iyi bir toplum olma vizyonu” sunar. Utıjj Baris’in de işaret ettiği gibi Xabzeyi bir fenomen olmaktan çıkarmalı, kavramın betimleyici ve normatif taraflarını göz ardı etmeden teori ve pratik arasında kendisine alan açmış bir erdemler ittifakı olduğu gerçeğini asla unutmamalıyız.